“Psikiyatriste gitsem mi?” sorusunu aylarca, hatta yıllarca kendine soran pek çok yetişkin tanıyoruz. Kimi “bu kadar da değil, ben hallederim” der, kimi “ya beni deli sanırlarsa” diye çekinir, kimi de “ilaç verirler, bağımlı olurum” korkusuyla adım atamaz. Oysa psikiyatri muayenesi, diğer tıp dallarındaki muayeneler gibi, yaşadığınız güçlüğün ne olduğunu anlamak ve size uygun çözümleri birlikte bulmak için yapılan bir görüşmedir. Bu yazıda ilk psikiyatri randevusunda neler olacağını adım adım anlatmak istiyoruz.
Psikiyatrist mi, psikolog mu?
İlk soru çoğu zaman kime başvurulacağıdır. Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra psikiyatri alanında uzmanlık eğitimi almış bir hekimdir. Ruhsal sorunları tanılar, gerektiğinde ilaç tedavisi başlatır, bedensel nedenleri araştırmak için tahlil isteyebilir ve psikoterapi uygulayabilir. Psikolog ise psikoloji eğitimi almış, psikoterapi ve psikolojik değerlendirme alanlarında çalışan bir meslek mensubudur; ilaç yazamaz.
Yaşadığınız güçlükler belirgin biçimde günlük hayatınızı etkiliyorsa, uyku, iştah ve enerji gibi bedensel alanlarda da değişiklikler varsa, ilaç tedavisinin gerekip gerekmediğini öğrenmek istiyorsanız ya da daha önce ilaç kullandıysanız, ilk adım olarak bir psikiyatri değerlendirmesi uygun olabilir. Değerlendirme sonrasında gerekirse psikoterapi için yönlendirme de yapılır.
Randevu öncesi hazırlık
İlk görüşmeye özel bir hazırlık yapmanız gerekmez; ancak bazı notlar almak görüşmeyi daha verimli kılabilir:
- Yaşadığınız güçlüklerin ne zaman başladığını ve nasıl değiştiğini
- Sizi en çok zorlayan durumları ve belirtileri
- Uyku, iştah ve enerjinizdeki değişiklikleri
- Daha önce aldığınız psikiyatrik ya da psikolojik destekleri, kullandığınız ilaçları ve bunların etkilerini
- Kullandığınız tüm ilaçları, vitaminleri ve bitkisel ürünleri
- Bilinen bedensel hastalıklarınızı ve varsa son tahlil sonuçlarınızı
- Ailenizde bilinen ruhsal hastalıkları
- Görüşmede sormak istediğiniz soruları
Heyecan nedeniyle görüşme sırasında söylemek istediklerinizi unutabilirsiniz; bu notlar size yol gösterir.
Görüşme nasıl geçer?
İlk görüşme genellikle 45 ile 60 dakika sürer ve bir sohbet biçiminde ilerler. Görüşmenin başında sizi buraya getiren nedeni, yani yaşadığınız güçlüğü kendi kelimelerinizle anlatmanızı isteriz. Ardından daha ayrıntılı sorularla tabloyu birlikte netleştiririz.
Görüşmede genellikle şu konular ele alınır:
- Bugünkü yakınmalar: Belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar sıklıkla ve hangi durumlarda ortaya çıktığı, günlük hayatınızı nasıl etkilediği.
- Ruh hâli ve düşünceler: Moral, kaygı, enerji, odaklanma, umutsuzluk ve güvenlik ile ilgili sorular. Kendinize zarar verme düşünceleri olup olmadığı da sorulur; bu, her görüşmede sorulan rutin ve önemli bir sorudur.
- Geçmiş: Daha önce benzer dönemler yaşayıp yaşamadığınız, önceki tedaviler ve sonuçları.
- Sağlık durumu: Bedensel hastalıklar, kullanılan ilaçlar, alkol, sigara ve diğer maddelerin kullanımı.
- Hayat koşulları: İş, aile, ilişkiler, yaşadığınız stres kaynakları ve destek ağınız.
- Aile öyküsü: Ailede ruhsal hastalıklar ve bunların seyri.
- Gelişim ve geçmiş yaşantılar: Gerekli görülürse çocukluk ve gençlik dönemiyle ilgili bilgiler.
Her soruya hemen yanıt vermek zorunda değilsiniz. Konuşmakta zorlandığınız konuları daha sonraki görüşmelere bırakabilirsiniz. Ne kadar açık olursanız, değerlendirme o kadar doğru olur; ancak kendinizi hazır hissetmediğiniz konuları zorlamayız.
Gizlilik
Psikiyatri görüşmesinde paylaştığınız her şey gizlidir. Bilgileriniz, yasal zorunluluklar ve sizin ya da başkasının hayatının ciddi tehlikede olduğu istisnai durumlar dışında, sizin onayınız olmadan kimseyle, işvereniniz ve aileniz de dahil, paylaşılmaz. Bir yakınınızla birlikte gelmek isterseniz görüşmenin bir kısmını onunla, bir kısmını yalnız yapabiliriz.
Görüşmenin sonunda
Görüşmenin sonunda değerlendirmemizi sizinle paylaşırız: yaşadığınız güçlüğün ne olabileceğini, bunun neden kaynaklanabileceğini ve hangi tedavi seçeneklerinin olduğunu açıklarız. Bazen ilk görüşmede tanı netleşir; bazen de daha fazla bilgiye, ikinci bir görüşmeye, bir yakınınızdan alınacak bilgiye ya da psikolojik testlere ihtiyaç duyulabilir.
Bedensel nedenleri dışlamak için tiroit işlevleri, vitamin düzeyleri ya da kan sayımı gibi tahliller istenebilir; çünkü bazı bedensel sorunlar ruhsal belirtilere benzer tablolar yaratabilir.
İlaç başlanacak mı?
İlk görüşmede ilaç başlamak zorunlu değildir. Tedavi kararı; belirtilerinizin ağırlığına, ne kadar süredir devam ettiğine, önceki deneyimlerinize ve sizin tercihlerinize göre birlikte verilir. Hafif ve orta düzeydeki pek çok sorunda psikoterapi ve yaşam düzenlemeleri ilk tercih olabilir. İlaç önerildiğinde ise ilacın ne işe yaradığını, ne zaman etki göstereceğini, olası yan etkilerini ve ne kadar süre kullanılacağını açıkça konuşuruz. Kararı siz verirsiniz; sorularınızı sormanız ve çekincelerinizi dile getirmeniz tedavi sürecinin bir parçasıdır.
Online görüşme
İlk görüşme ve kontroller, uygun durumlarda online olarak da yapılabilir. Online görüşme, şehir dışında yaşayanlar, yoğun çalışanlar ya da evden çıkmakta zorlananlar için iyi bir seçenektir. Görüşme için sessiz, kesintisiz ve kendinizi rahat hissedebileceğiniz bir ortam seçmeniz, internet bağlantınızın ve kulaklığınızın hazır olması yeterlidir. Bazı durumlarda, örneğin bedensel muayene ya da tahlil gerektiğinde, yüz yüze görüşme önerilebilir.
İlk görüşmeden sonra
İlk görüşmenin ardından birkaç gün boyunca konuşulanları düşünmeniz, bazı duyguların su yüzüne çıkması olağandır. Pek çok kişi, yıllardır taşıdığı bir yükü ilk kez birine anlattığı için rahatladığını söyler. Tedavi planına göre bir sonraki görüşme genellikle birkaç hafta içinde planlanır. İlaç başlandıysa ilk kontrol, ilacın etkisini ve yan etkilerini değerlendirmek için daha erken yapılabilir. Bu arada aklınıza takılan sorular olursa ya da belirtilerinizde belirgin bir kötüleşme olursa kontrol tarihini beklemeden bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Kendinize uygun hekimi bulmak
Psikiyatrist ile kurulan güven ilişkisi, tedavinin başarısında önemli bir rol oynar. Kendinizi anlaşılmış, dinlenmiş ve saygı görmüş hissetmeniz gerekir. İlk görüşmeden sonra bu ilişkinin size uygun olmadığını hissederseniz, bunu dile getirmek ya da başka bir hekime başvurmak tamamen sizin hakkınızdır.
Sık sorulan sorular
Psikiyatriste gitmem kayıtlara geçer mi, iş hayatımı etkiler mi?
Muayene bilgileri kişisel sağlık verisidir ve gizlilik kuralları kapsamında korunur. Bu bilgiler sizin onayınız olmadan işvereninizle paylaşılmaz. Psikiyatri muayenesine gitmiş olmak, tek başına iş hayatınızı etkileyen bir durum değildir.
Bir yakınımı getirmem gerekir mi?
Gerekmez; tek başınıza gelebilirsiniz. Ancak bazı durumlarda, örneğin bellek sorunlarında, bipolar bozukluk şüphesinde ya da belirtileri kendiniz anlatmakta zorlandığınızda, sizi iyi tanıyan birinin gözlemleri değerlendirmeyi kolaylaştırabilir. Bu karar tamamen size aittir.
Ya söyleyecek bir şey bulamazsam?
Bu çok sık yaşanan bir kaygıdır. Nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız bunu söylemeniz yeterlidir; görüşmeyi sorularla birlikte yönlendiririz. Sessizlikler, duraksamalar ve ağlamak görüşmenin olağan parçalarıdır.
Ailem psikiyatriste gitmemi onaylamıyorsa?
Bir yetişkin olarak sağlığınızla ilgili kararlar size aittir. Ailenizin çekinceleri genellikle bilgi eksikliğinden ve önyargılardan kaynaklanır; ilerleyen süreçte isterseniz onları da bilgilendirebiliriz.
Son söz
Psikiyatriste gitmek bir zayıflık değil, kendinize gösterdiğiniz özenin bir işaretidir. Tıpkı uzun süren bir baş ağrısı ya da göğüs ağrısı için doktora gittiğiniz gibi, uzun süren çökkünlük, kaygı, uykusuzluk ya da yaşam kalitenizi bozan herhangi bir ruhsal güçlük için de destek alabilirsiniz. İlk adımı atmak çoğu zaman en zor adımdır; ama genellikle en önemli adımdır. Bu adımı attığınızda yalnız olmadığınızı, yaşadıklarınızın bir adı ve bir çözümü olduğunu görmek, iyileşme yolunda güçlü bir başlangıç olur.