Şema terapi

Bazı güçlükler belirli bir dönemle ya da olayla sınırlı kalmaz. Kişi farklı ilişkilerde benzer hayal kırıklıklarını yaşar, farklı işlerde aynı noktada tıkanır, ne kadar başarılı olursa olsun içinde bir yetersizlik duygusu taşır. “Neden hep aynı tür insanlara bağlanıyorum?”, “Neden kimseye gerçekten güvenemiyorum?”, “Neden hayır demek bu kadar zor?” gibi sorular, yetişkin psikiyatrisinde sık karşılaştığımız sorulardır. Şema terapi, bu soruların cevabını kişinin hayat hikâyesinde arar ve bu köklü örüntüleri değiştirmek için yapılandırılmış bir yol sunar.

Şema nedir?

Şema, çocuklukta ve ergenlikte yaşadıklarımızdan yola çıkarak kendimiz, başkaları ve dünya hakkında geliştirdiğimiz derin ve kalıcı bir zihinsel kalıptır. Her çocuğun güvenli bağlanma, sevgi ve kabul görme, özerklik, duygularını ifade edebilme, oyun ve kendiliğindenlik ile gerçekçi sınırlar gibi temel duygusal ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçlar tekrar tekrar karşılanmadığında çocuk, o ortamda hayatta kalmasını sağlayan inançlar ve stratejiler geliştirir.

Örneğin sevgisi koşullara bağlı olan, ancak başarılı olduğunda ilgi gören bir çocuk “değerli olmak için kusursuz olmalıyım” şemasını geliştirebilir. Duyguları sürekli geçiştirilen bir çocuk “ihtiyaçlarım önemsizdir” inancıyla büyüyebilir. Bu inançlar çocuklukta bir işe yarar; ancak yetişkin hayatında artık uymayan bir harita gibi kişiyi yanlış yollara sürükler.

Sık görülen şemalar

Şema terapide tanımlanmış pek çok şema vardır. Yetişkinlerde sık karşılaşılanlardan bazıları şunlardır:

• Terk edilme: Yakın ilişkilerin her an bitebileceği, sevilen insanların eninde sonunda gideceği beklentisi.
• Güvensizlik ve kötüye kullanılma: Başkalarının fırsatını bulduğunda incitip aldatacağı, kandıracağı inancı.
• Duygusal yoksunluk: Kimsenin sizi gerçekten anlamayacağı, duygusal ihtiyaçlarınızın karşılanmayacağı hissi.
• Kusurluluk ve utanç: Derinlerde bir yerde kusurlu, sevilmeye değmez olduğunuz, insanlar sizi gerçekten tanırsa uzaklaşacakları inancı.
• Başarısızlık: Akranlarınıza göre yetersiz olduğunuz, ne yaparsanız yapın başaramayacağınız inancı.
• Boyun eğicilik: Çatışmadan ya da reddedilmekten kaçınmak için kendi isteklerini sürekli geri plana atmak.
• Yüksek standartlar: Hiçbir zaman yeterli olmayan katı kurallar ve sürekli kendini eleştirme.
• Kendini feda: Başkalarının ihtiyaçlarını sürekli kendi ihtiyaçlarının önüne koymak.

Şemalar nasıl sürer?

Şemalar, onlarla baş etmek için geliştirdiğimiz yollar sayesinde kendini sürdürür. Kişi şemaya teslim olabilir; örneğin kusurluluk şeması olan biri kendisini sürekli küçümseyen bir partner seçebilir. Şemadan kaçınabilir; örneğin terk edilme korkusu olan biri hiç yakın ilişki kurmayabilir. Ya da şemaya karşı aşırı telafiye geçebilir; örneğin değersizlik duygusunu bastırmak için kibirli ve kontrolcü davranabilir. Bu stratejiler kısa vadede korur ama uzun vadede şemayı doğrulayan deneyimler üretir ve döngüyü devam ettirir.

Modlar, anlık duygu durumları

Şema terapide “mod” kavramı da önemli bir yer tutar. Mod, bir şemanın tetiklendiği anda kişinin içinde bulunduğu duygu, düşünce ve davranış hâlidir. İncinmiş ya da öfkeli bir çocuk gibi hissettiğimiz anlar, içimizdeki acımasız eleştirmenin sesi, duyguları kapatıp “umursamayan” bir hâle geçmek ya da her şeyi kontrol etmeye çalışmak birer moddur. Terapinin hedeflerinden biri, “sağlıklı yetişkin” modunu güçlendirmektir: incinmiş yanlarına şefkatle yaklaşabilen, gerektiğinde sınır koyabilen, kendi ihtiyaçlarını gözetebilen bir iç ses.

Kimler için uygundur?

Şema terapi başlangıçta, kısa süreli terapilere yeterince yanıt vermeyen ve uzun süredir devam eden güçlükleri olan kişiler için geliştirilmiştir. Yetişkinlerde şu durumlarda özellikle yararlı olabilir:

• İlişkilerde tekrar eden sorunlar ve hayal kırıklıkları
• Kronik değersizlik, utanç ve boşluk duygusu
• Tekrarlayan ya da süreğen depresyon ve kaygı
• Kişilik özellikleriyle ilişkili güçlükler, örneğin duygusal dalgalanmalar ve ilişkilerde yoğun çatışmalar
• Mükemmeliyetçilik ve tükenmişlik döngüsü
• Çocukluk döneminde ihmal ya da duygusal örselenme öyküsü

Terapide neler yapılır?

Şema terapide değerlendirme aşaması kapsamlıdır. Bugünkü sorunlarınızı, çocukluk ve ergenlik dönemindeki deneyimlerinizi, aile ilişkilerinizi ve hayatınızdaki tekrar eden örüntüleri ayrıntılı biçimde konuşuruz. Gerektiğinde şema ölçeklerinden yararlanırız. Bu bilgilerle hangi şemaların ve modların hayatınızda etkin olduğunu birlikte haritalandırırız.

Tedavi aşamasında birbirini tamamlayan farklı teknikler kullanılır:

• Bilişsel çalışmalar: Şemayı destekleyen ve çürüten kanıtları değerlendirmek, şemanın bakış açısı ile sağlıklı yetişkinin bakış açısını karşılaştırmak.
• İmgeleme ile yeniden yazma: Çocukluktan kalma zor bir anıyı zihinde canlandırıp, o sahnede karşılanmamış ihtiyacın, bu kez güvenli bir yetişkin tarafından karşılandığı yeni bir sahneyle çalışmak.
• Sandalye çalışmaları: Farklı modlarla, örneğin içinizdeki eleştirmenle ya da incinmiş çocukla konuşarak onları daha iyi tanımak ve aralarındaki ilişkiyi değiştirmek.
• Davranış değişikliği: Şemayı besleyen alışkanlıkları kırmak; örneğin ihtiyaçlarınızı dile getirmek, sınır koymak ya da size iyi gelen ilişkilere yönelmek.

Terapötik ilişki

Şema terapinin ayırt edici özelliklerinden biri, terapist ile kurulan ilişkiye verdiği önemdir. Terapist, belirli sınırlar içinde, çocuklukta karşılanmamış ihtiyaçların bir kısmını karşılayan, sıcak, tutarlı ve dürüst bir figür olur. Bu ilişki, kişinin güven, kabul ve şefkati deneyimleyebileceği bir alan sunar ve yeni bir bağlanma deneyimi sağlar. Terapide şemalar terapist ile ilişkide de tetiklenebilir; bu anlar, örüntüleri güvenli bir ortamda görmek ve değiştirmek için değerli fırsatlara dönüşür.

Süre ve beklentiler

Şema terapi, köklü örüntülerle çalıştığı için kısa süreli terapilere göre daha uzun sürer. Genellikle haftalık seanslarla bir yıl ve üzeri bir süreç öngörülür; ancak ilk aylarda bile pek çok kişi kendini ve tepkilerini daha iyi anlamaya, ilişkilerinde farklı seçimler yapmaya başladığını fark eder. Değişim, yıllar içinde oluşmuş kalıpların yavaş yavaş gevşemesiyle olur. Süreç boyunca zorlanılan dönemler olabilir; bunları da birlikte ele alırız.

Günlük hayatta şemayı fark etmek

Şemalar çoğu zaman sessizce çalışır; onları fark etmenin en iyi yolu, olaylara verdiğimiz tepkinin olayın kendisinden çok daha büyük olduğu anlara dikkat etmektir. Partnerinizin bir mesajına geç cevap vermesiyle tüm gün huzursuzlanmak, bir yöneticinin küçük bir düzeltmesinden sonra günlerce kendinizi değersiz hissetmek ya da bir arkadaşınızın ricasına hayır diyemeyip içten içe öfkelenmek, şemanın tetiklendiği anlara örnektir. Terapide bu anları kaydetmenizi, o sırada hangi duyguların, düşüncelerin ve bedensel tepkilerin ortaya çıktığını yazmanızı isteriz.

Kendinize karşı daha şefkatli olmak

Şema terapide sık karşılaştığımız bir durum, kişinin başkalarına gösterdiği anlayışı kendisine gösterememesidir. Aynı hatayı yapan bir arkadaşa “olur böyle şeyler” diyen biri, kendisine “ne kadar beceriksizsin” der. Bu iç ses çoğu zaman geçmişte duyulan eleştirilerin bir yankısıdır. Terapide bu sesi fark etmeyi, ona hemen inanmak yerine sorgulamayı ve yanına daha şefkatli, destekleyici bir ses koymayı öğreniriz. Bu değişim başta yapay gelebilir; ancak düzenli çalışmayla, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyi kalıcı biçimde dönüştürebilir.