Sosyal anksiyete bozukluğu

Bir toplantıda söz almadan önce kalbinizin hızlandığını, sesinizin titreyeceğinden korktuğunuzu ve sonunda söylemek istediğiniz şeyi söylemekten vazgeçtiğinizi düşünün. Ya da bir düğün davetini, iş yemeğini, hatta bir kafede tek başına sipariş vermeyi, orada herkesin size bakacağı ve bir hata yapacağınız düşüncesiyle ertelediğinizi. Sosyal anksiyete bozukluğu olan yetişkinler bu deneyimleri neredeyse her gün yaşar. Dışarıdan bakıldığında “biraz çekingen” görünen bu kişiler, içeride çok yoğun bir korkuyla mücadele eder.

Sosyal kaygı içeriden nasıl hissettirir?

Sosyal anksiyetenin merkezinde başkalarının sizi olumsuz değerlendireceği, aptal, beceriksiz ya da garip bulacağı korkusu vardır. Bu korku sosyal bir durumdan günler önce başlar: kişi olası her hatayı zihninde canlandırır, ne söyleyeceğini prova eder, olmadık senaryolar kurar. Durumun içindeyken dikkat dışa değil içe döner; kişi kendi sesini, yüzünün kızarıp kızarmadığını, ellerinin titreyip titremediğini sürekli kontrol eder. Bu da sohbeti takip etmeyi zorlaştırır ve “kesin garip göründüm” hissini güçlendirir.

Durum bittikten sonra ise “otopsi” başlar: kişi söylediği her cümleyi, yaptığı her hareketi tekrar tekrar gözden geçirir, hataları büyütür, iyi giden şeyleri görmezden gelir. Bu döngü, bir sonraki sosyal durumu daha da korkutucu hâle getirir.

Bedenin tepkileri

Sosyal kaygıya sıklıkla görünür bedensel belirtiler eşlik eder ve kişi bu belirtilerin başkaları tarafından fark edilmesinden ayrıca korkar:

• Yüzün kızarması ve sıcak basması
• Ellerde ve seste titreme
• Terleme, özellikle avuç içlerinde
• Çarpıntı, nefesin daralması
• Mide bulantısı, ağız kuruluğu
• Kekelemek ya da kelimeleri bulamamak

Bu belirtiler fark edilecek korkusuyla daha da artar ve kişi bunları gizlemek için çeşitli “güvenlik davranışları” geliştirir: elleri cebe sokmak, göz temasından kaçınmak, kısa cevaplar vermek, kalabalıkta telefonla meşgul görünmek. Bu davranışlar kısa vadede rahatlatsa da korkunun sürmesine yol açar.

Utangaçlıktan farkı nedir?

Utangaçlık bir kişilik özelliğidir; utangaç biri yeni ortamlarda başta çekingen olabilir ama zamanla ısınır ve hayatını sürdürmekte belirgin bir güçlük yaşamaz. Sosyal anksiyete bozukluğunda ise korku orantısız derecede yoğundur, aylarca, çoğu zaman yıllarca sürer ve kişinin hayatını belirgin biçimde kısıtlar. Terfi fırsatlarını geri çevirmek, sunum gerektiren işlerden kaçınmak, arkadaşlık ve romantik ilişkiler kuramamak, okulu ya da işi bırakmak gibi sonuçlar doğurabilir.

Sosyal anksiyete her sosyal durumda yaşanabileceği gibi yalnızca belirli durumlarla, örneğin yalnızca topluluk önünde konuşmayla sınırlı da olabilir.

Günlük hayatta nasıl görünür?

Sosyal anksiyetesi olan bir yetişkin iş yerinde fikirlerini paylaşmaz, telefonla aramak yerine e-posta yazmayı tercih eder, öğle yemeğini masasında yer, iş arkadaşlarıyla yapılan buluşmalara katılmaz. Doktora, banka görevlisine ya da bir mağaza çalışanına soru sormak bile zorlayıcı olabilir. Kalabalık toplantılarda ya da düğünlerde rahatlamak için alkole başvurmak sık görülür ve zamanla alkol kullanımı sorunlu hâle gelebilir. Uzun süreli yalnızlık ve kendini yetersiz hissetme, depresyon riskini artırır.

Neden ortaya çıkar?

Sosyal anksiyete çoğunlukla ergenlikte başlar. Genetik yatkınlık, çekingen bir mizaç, çocuklukta aşırı eleştirel ya da aşırı koruyucu bir aile ortamı, alay edilme ve dışlanma deneyimleri, akran zorbalığı gibi etkenler gelişiminde rol oynayabilir. Kişi yıllar içinde “insanlar beni yargılıyor” inancını pekiştiren deneyimler biriktirir ve kaçınma bu inancı sınama fırsatını ortadan kaldırır.

Muayenede neler konuşulur?

İlk görüşmede hangi durumlarda kaygı yaşadığınızı, bu durumlardan ne ölçüde kaçındığınızı, kaygının işinizi, eğitiminizi ve ilişkilerinizi nasıl etkilediğini konuşuruz. Sosyal durumlardan önce ve sonra aklınızdan geçen düşünceler, kullandığınız güvenlik davranışları ve alkol kullanımı da değerlendirilir. Sosyal anksiyeteye sıklıkla depresyon, panik bozukluk ya da başka kaygı bozuklukları eşlik ettiği için bu tablolar da sorgulanır. Görüşmenin kendisinin de kaygı uyandırabileceğini biliyoruz; acele etmeden, sizin rahat edebileceğiniz bir tempoda ilerleriz.

Tedavi yolları

Sosyal anksiyete bozukluğu tedaviye iyi yanıt verir.

• Bilişsel davranışçı terapi: Olumsuz değerlendirilme korkusunu besleyen düşünceleri fark etmeyi, dikkati içeriden dışarıya, yani konuşmanın kendisine yöneltmeyi, güvenlik davranışlarını bırakmayı ve korkulan durumlarla adım adım yüzleşmeyi içerir. Etkinliği en iyi gösterilmiş yöntemdir.
• Davranışsal deneyler: “Yüzüm kızarırsa herkes benimle alay eder” gibi bir öngörü, güvenli ve planlı bir deneyle sınanır; sonuçlar çoğu zaman korkulandan çok farklıdır.
• İlaç tedavisi: Belirtiler ağırsa ya da terapi tek başına yeterli olmazsa bazı antidepresanlar etkilidir. Yalnızca topluluk önünde konuşma gibi belirli durumlarda yaşanan bedensel belirtiler için kısa süreli başka ilaç seçenekleri de değerlendirilebilir.
• Grup çalışmaları: Benzer güçlükleri yaşayan kişilerle yapılan yapılandırılmış grup terapileri, sosyal becerileri gerçek bir ortamda denemeye fırsat verir.

Adım adım ilerlemek

Tedavi sürecinde en zor olan, kaçınılan durumlara geri dönmektir. Bu yüzden basamaklı bir plan yapılır: önce bir mağazada fiyat sormak, sonra iş yerinde bir toplantıda kısa bir yorum yapmak, ardından bir arkadaş buluşmasına katılmak gibi. Her basamakta kaygının yükseldiğini ama zamanla azaldığını deneyimlemek, korkunun gücünü kırar. Başarıyı kaygının hiç olmaması değil, kaygıya rağmen istediğiniz şeyi yapabilmek olarak tanımlamak süreci kolaylaştırır.

Dijital iletişim bir kaçış mı, bir köprü mü?

Mesajlaşma, e-posta ve sosyal medya, sosyal kaygısı olan yetişkinler için yüz yüze iletişimden çok daha güvenli gelir. Bu araçlar bazen ilişkileri sürdürmek için gerçek bir köprü işlevi görür; ancak tamamen yüz yüze iletişimin yerine geçtiklerinde kaçınmanın görünmez bir biçimine dönüşebilir. Telefonla aramak yerine hep mesaj yazmak, toplantıda kamerayı hiç açmamak ya da arkadaş buluşmalarını sürekli çevrim içi ortama taşımak bunun örnekleridir. Tedavi sürecinde bu araçları yasaklamak yerine, onları yüz yüze adımlara geçişte bir basamak olarak kullanmayı planlarız: önce görüntülü bir görüşme, sonra kısa bir telefon konuşması, ardından yüz yüze bir buluşma gibi.

Yakınlar ve iş yeri

Sosyal kaygısı olan birini zorla kalabalık ortamlara sokmak ya da “ne var bunda” diyerek küçümsemek kaygıyı artırır. Bunun yerine küçük adımları cesaretlendirmek, ilerlemeleri fark etmek ve her şeyi onun yerine yapmamak daha yararlıdır. İş yerinde kademeli görev artışı, sunumlardan önce hazırlık fırsatı ve yapıcı geri bildirim de iyileşmeyi destekler.

Ne zaman beklemeden yardım almalı?

Sosyal kaygı nedeniyle işinizi, okulunuzu bırakma noktasına geldiyseniz, evden çıkmakta zorlanıyorsanız, sosyal durumlarla baş etmek için düzenli alkol kullanmaya başladıysanız ya da yalnızlık ve umutsuzluk duyguları ağırlaştıysa değerlendirmeyi ertelemeyin.