Panik bozukluk

Pek çok yetişkin ilk panik atağını hiç beklemediği bir anda yaşar: trafikte, bir alışveriş merkezinde, gece yatağında ya da sakin bir pazar öğleden sonrasında. Kalp göğüsten çıkacakmış gibi atar, nefes yetmez, eller uyuşur, baş döner ve zihinden tek bir düşünce geçer: “Şimdi ölüyorum” ya da “Aklımı kaybediyorum.” Acil servise gidilir, tetkikler normal çıkar, “bir şeyiniz yok” denir. Kişi rahatlar ama aklında bir soru kalır: Ya yine olursa?

Panik atak içeriden nasıl hissettirir?

Panik atak, bedenin tehlike alarmının gerçek bir tehlike olmadan, son ses çalmasıdır. Yaşayanlar çoğunlukla bunu hayatlarında hissettikleri en yoğun korku olarak tanımlar. Belirtiler genellikle birkaç dakika içinde zirveye ulaşır ve yarım saat içinde azalır; ancak kişiye çok daha uzun gelir.

En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Çarpıntı ya da kalbin çok hızlı ve güçlü atması
• Nefes darlığı, boğuluyormuş gibi olma, derin nefes alamama hissi
• Göğüste sıkışma ya da ağrı
• Titreme, terleme, sıcak basması ya da üşüme
• Baş dönmesi, sersemlik, bayılacakmış gibi olma
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma
• Bulantı ya da karında rahatsızlık
• Çevrenin yabancılaşması ya da kendinden uzaklaşmış gibi hissetme
• Ölme, delirme ya da kontrolü kaybetme korkusu

Atak sona erdiğinde bitkinlik, ağlama isteği ve bir süre devam eden huzursuzluk sık görülür.

Panik atak ile panik bozukluk arasındaki fark

Hayatı boyunca bir ya da birkaç panik atak yaşamak oldukça yaygındır ve tek başına bir hastalık anlamına gelmez. Panik bozukluk ise atakların tekrar etmesi ve kişinin en az birkaç haftadır yeni bir atak geçirme korkusuyla yaşaması, bu nedenle davranışlarını değiştirmesiyle tanımlanır. Bu “beklenti kaygısı” zamanla atakların kendisinden daha çok yorucu hâle gelir: kişi kalbini sürekli dinler, en küçük bedensel değişimi tehlike işareti olarak yorumlar.

Panik bozukluğa çoğu zaman kaçınma eşlik eder. Atak geçirilen yerlerden, kalabalıktan, toplu taşımadan, otoyoldan, asansörden ya da tek başına evden çıkmaktan kaçınılır. Bu kaçınma yaygınlaştığında agorafobiden söz edilir ve kişinin dünyası evin çevresine kadar daralabilir.

Günlük hayatta nasıl görünür?

Panik bozukluğu olan yetişkinler çoğu zaman yanlarında su, şeker, telefon ya da bir sakinleştirici taşımadan dışarı çıkamaz. Bazıları yalnızca güvendiği birinin eşliğinde yolculuk yapabilir, bazıları hastaneye yakın olmayan yerlere gitmekten kaçınır. Spor, kahve ya da heyecanlı filmler kalbi hızlandırdığı için bırakılır. İş toplantıları, uzun yolculuklar, yurt dışı seyahatleri ertelenir. Bu kısıtlamalar kişinin kendine güvenini sarsar ve depresyon riskini artırır.

Panik atak mı, kalp sorunu mu?

İlk panik atakta acil servise başvurmak doğru bir davranıştır; çünkü göğüs ağrısı ve çarpıntı kalp sorunlarının da belirtisi olabilir. Kalp değerlendirmesi normal çıktıktan sonra benzer atakların tekrar etmesi, panik bozukluğu düşündürür. Tiroit bezinin aşırı çalışması, kansızlık, bazı ritim bozuklukları, kafein ve uyarıcı madde kullanımı ya da sakinleştirici ve alkol yoksunluğu da benzer belirtilere yol açabildiği için değerlendirmede bu olasılıklar da göz önünde bulundurulur.

Neden ortaya çıkar?

Panik bozukluğun gelişiminde genetik yatkınlık, kaygıya duyarlı bir mizaç ve yoğun stres dönemleri rol oynar. Bazı kişiler bedensel duyumlara daha duyarlıdır ve bunları felaket habercisi olarak yorumlama eğilimindedir. Bu yorum kaygıyı artırır, kaygı bedensel belirtileri yoğunlaştırır, yoğunlaşan belirtiler korkuyu büyütür. Panik atak bu kısır döngünün birkaç dakika içinde tırmanmasıdır. Tedavinin önemli bir bölümü bu döngüyü fark etmeye ve kırmaya odaklanır.

Muayenede neler konuşulur?

İlk görüşmede ilk atağınızı, sonraki atakların sıklığını ve nerelerde geldiğini, atak sırasında yaşadığınız belirtileri ve aklınızdan geçenleri ayrıntılı olarak konuşuruz. Kaçındığınız yerleri, yanınızda taşıdığınız “güvenlik nesnelerini”, kafein ve alkol alışkanlıklarınızı, kullandığınız ilaçları öğreniriz. Daha önce yapılmış kalp ve kan tetkiklerinizi değerlendirir, gerekiyorsa eksik olanları tamamlarız. Eşlik eden depresyon ya da başka kaygı bozuklukları da sorgulanır.

Tedavi yolları

Panik bozukluk, tedaviye en iyi yanıt veren ruhsal sorunlardan biridir.

• Bilişsel davranışçı terapi: Bedensel duyumların felaket olarak yorumlanmasını değiştirmeyi, panik döngüsünü anlamayı ve kaçınılan durumlara kademeli olarak geri dönmeyi hedefler. Bazı görüşmelerde güvenli bir ortamda çarpıntı ya da baş dönmesi gibi duyumlar kasıtlı olarak oluşturularak bu duyumlara alışılması sağlanır.
• İlaç tedavisi: Bazı antidepresanlar panik ataklarının sıklığını ve şiddetini belirgin biçimde azaltır. Etkileri birkaç haftada ortaya çıkar; başlangıçta düşük dozla başlanır. Hızlı etkili sakinleştiriciler bağımlılık riski nedeniyle yalnızca kısa süreli ve kontrollü kullanılabilir.
• Birlikte tedavi: Ağır ve uzun süreli tablolarda terapi ile ilacın birlikte kullanılması iyileşmeyi hızlandırır.

Atak anında neler yapılabilir?

Atak sırasında yaşadıklarınızın tehlikeli olmadığını, beden alarmının geçici olarak yüksek sesle çaldığını kendinize hatırlatmak işe yarar. Bulunduğunuz yerden kaçmak yerine olabildiğince orada kalmak, nefesi yavaşlatmak (dört saniyede nefes alıp altı saniyede vermek gibi), ayaklarınızın yere bastığını hissetmek ve çevrenizdeki beş nesneyi saymak dikkati korkudan uzaklaştırır. Atağın birkaç dakika içinde zirveye ulaşıp kendiliğinden azalacağını bilmek, korkunun büyümesini engeller. Atak geçtikten sonra o yeri ya da durumu hemen terk etmek yerine kısa bir süre daha orada kalmak, beyninize o ortamın aslında güvenli olduğunu öğretir ve bir sonraki atağın etkisini azaltır.

Yakınlarınız neler yapabilir?

Panik atak geçiren birinin yanında olmak, özellikle ilk kez tanık olunduğunda çok korkutucu olabilir. Yakınların sakin kalması, kişiye yaşadığının geçici olduğunu ve yanında olduklarını kısa cümlelerle söylemesi, nefesini yavaşlatmasına eşlik etmesi en yararlı yaklaşımdır. Atak sırasında sürekli “Ne oldu, hastaneye gidelim mi?” diye sormak ya da telaşla hareket etmek korkuyu artırabilir. Uzun vadede ise kişinin her yere yalnızca sizinle gidebilmesi, istemeden kaçınmayı sürdürebilir. Tedavi sürecinde, kaçınılan yerlere kademeli olarak yalnız gitmesini cesaretlendirmek ve küçük ilerlemeleri fark edip takdir etmek iyileşmeyi güçlendirir. Sizin onayınızla eşinizi ya da bir yakınınızı bir görüşmeye davet ederek panik döngüsünü birlikte anlatabilir, evde nasıl destek olabileceklerini konuşabiliriz.

Ne zaman beklemeden yardım almalı?

Göğüs ağrınız ilk kez ortaya çıktıysa, efor sırasında başlıyorsa, kola ya da çeneye yayılıyorsa ya da kalp hastalığı için risk etkenleriniz varsa önce acil kalp değerlendirmesi yapılmalıdır. Panik ataklarınız sık tekrarlıyor, evden çıkmanızı ya da işinizi sürdürmenizi engelliyorsa, ataklarla baş etmek için alkol ya da sakinleştirici kullanımınız arttıysa bir psikiyatri değerlendirmesini geciktirmeyin.