Nöropsikolojik değerlendirme

“Eskisi gibi hatırlayamıyorum.” “Okuduğumu aklımda tutamıyorum.” “Konuşurken kelimeler dilimin ucunda kalıyor.” “Basit işleri bile planlamakta zorlanıyorum.” Bu şikâyetler yetişkinlikte oldukça sık görülür ve çoğu zaman yoğun stres, uykusuzluk, depresyon ya da kaygıyla ilişkilidir. Ancak bazen bir beyin hastalığının ilk işareti, bir ilacın yan etkisi ya da daha önce fark edilmemiş bir öğrenme güçlüğü de olabilir. Nöropsikolojik değerlendirme, bu zihinsel güçlüklerin nedenini ve kapsamını anlamaya yardımcı olan ayrıntılı bir ölçüm sürecidir.

Hangi alanlar değerlendirilir?

Nöropsikolojik değerlendirme, beynin farklı bölgeleri ve ağlarıyla ilişkili zihinsel becerileri ayrı ayrı inceler. Kişinin şikâyetine ve değerlendirmenin amacına göre şu alanların bir kısmı ya da tamamı ele alınır:

• Dikkat ve odaklanma: Dikkati bir işe verebilme, sürdürebilme, dikkat dağıtıcılara rağmen odakta kalabilme ve birden fazla şeyi aynı anda takip edebilme.
• Bellek: Yeni bilgiyi öğrenme, saklama ve geri çağırma; sözel ve görsel bellek ayrı ayrı değerlendirilir.
• Bilgi işleme hızı: Zihnin bilgiyi ne kadar hızlı ve doğru işleyebildiği.
• Dil becerileri: Kelime bulma, adlandırma, akıcı konuşma ve anlama.
• Görsel-mekânsal beceriler: Şekilleri algılama, kopyalama, yön bulma ve nesneler arasındaki ilişkiyi kavrama.
• Yürütücü işlevler: Planlama, organize etme, problem çözme, esneklik, dürtüleri durdurabilme ve hatalardan öğrenme.

Hangi durumlarda istenir?

Yetişkinlerde nöropsikolojik değerlendirme şu durumlarda istenebilir:

• Yaşla birlikte artan unutkanlık ve bunun olağan yaşlanma mı yoksa bir hastalığın başlangıcı mı olduğu sorusu
• Depresyona bağlı zihinsel yavaşlama ile erken bellek bozukluklarının ayırt edilmesi
• Kafa travması, inme, beyin ameliyatı ya da beyni etkileyen bir enfeksiyon sonrası zihinsel durumun belirlenmesi
• Erişkin dikkat eksikliğinin değerlendirilmesinde ek bilgi olarak
• Uzun süreli alkol ya da madde kullanımının zihinsel becerilere etkisinin anlaşılması
• Bazı ilaçların ya da tıbbi tedavilerin bilişsel yan etkilerinin izlenmesi
• İşe dönüş, yasal ehliyet ya da vasilik gibi kararlar öncesinde

Depresyon mu, bellek bozukluğu mu?

Özellikle orta ve ileri yaştaki yetişkinlerde, depresyon belirgin bir unutkanlık ve zihinsel yavaşlamayla seyredebilir. Kişi ve ailesi bunun bir bunama başlangıcı olduğundan endişe eder. Öte yandan bazı bellek hastalıklarının ilk belirtileri de içe kapanma, isteksizlik ve keyifsizlik olabilir. Nöropsikolojik değerlendirme, bu iki durumu birbirinden ayırt etmede değerli bilgiler sağlar. Depresyona bağlı zihinsel güçlükler, depresyon tedavi edildikçe belirgin biçimde düzelir; bu nedenle doğru ayrım, tedavi kararlarını doğrudan etkiler.

Uygulama nasıl yapılır?

Değerlendirme, bir klinik görüşmeyle başlar. Şikâyetlerinizi, bunların ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini, eğitim ve meslek geçmişinizi, sağlık durumunuzu, kullandığınız ilaçları ve ruh hâlinizi konuşuruz. Bu görüşmede mümkünse sizi iyi tanıyan bir yakınınızın da bulunması, değişiklikleri anlamak açısından çok yararlıdır.

Ardından kâğıt-kalem testleri, sözel görevler ve bilgisayar tabanlı uygulamalardan oluşan bir test seti uygulanır. Bu testlerde bir kelime listesini öğrenip hatırlamak, şekilleri kopyalamak, belirli kurallara göre eşleştirme yapmak, kısa hikâyeleri dinleyip anlatmak ya da sayıları sıralamak gibi görevler yer alır. Testlerin hiçbiri bir sınav değildir; amacınız mümkün olan en iyi performansı göstermek, bizim amacımız ise zihinsel becerilerinizin gerçekçi bir haritasını çıkarmaktır.

Değerlendirmenin süresi, kapsamına göre bir buçuk ile dört saat arasında değişebilir. Gerekirse uygulama birden fazla oturuma bölünür; yorgunluğun sonuçları etkilememesi için aralarda mola verilir.

Değerlendirmeye nasıl hazırlanmalı?

Değerlendirmeden önceki gece iyi uyumak, kahvaltınızı yapmak ve gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsanız onları yanınızda getirmek önemlidir. Düzenli kullandığınız ilaçları bırakmanız gerekmez; ancak hepsinin listesini getirmeniz önerilir. Daha önce yapılmış beyin görüntülemeleri, kan tahlilleri ve test raporları varsa bunları da getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır. Teste girerken kaygı duymanız çok olağandır; bu kaygıyı uygulamanın başında paylaşabilirsiniz.

Sonuçlar nasıl yorumlanır?

Test sonuçları, yaşınız ve eğitim düzeyiniz göz önüne alınarak, benzer özelliklerdeki geniş bir karşılaştırma grubuyla kıyaslanır. Böylece her alandaki performansınızın beklenen düzeyde mi, üzerinde mi yoksa altında mı olduğu belirlenir. Ancak tek bir testteki düşük puan değil, alanlar arasındaki örüntü önemlidir. Örneğin yalnızca yeni bilgiyi öğrenmede değil, öğrenilen bilgiyi saklamada da güçlük görülmesi, dikkat ve hızla ilişkili güçlüklerden farklı bir anlam taşır.

Sonuçlar; klinik görüşme, tıbbi bilgiler ve gerekirse beyin görüntüleme bulgularıyla birlikte yorumlanır ve size bir geri bildirim görüşmesinde anlaşılır bir dille açıklanır. Değerlendirme raporu, güçlü olduğunuz ve zorlandığınız alanları, bunların olası nedenlerini ve önerileri içerir.

Sonuçlar tedaviye nasıl yansır?

Nöropsikolojik değerlendirmenin asıl amacı, bir etiket koymak değil, size yol göstermektir. Sonuçlar şu konularda yardımcı olur:

• Altta yatan nedenin anlaşılması ve gerekirse nöroloji gibi ilgili birimlere yönlendirme
• Depresyon, kaygı ya da uyku sorunları gibi tedavi edilebilir nedenlerin ele alınması
• Güçlü yanlarınızı kullanarak zorlandığınız alanları telafi eden günlük stratejiler geliştirilmesi
• İş ve eğitim hayatı için gerçekçi düzenlemeler yapılması
• Zaman içindeki değişimin izlenmesi için bir başlangıç noktası oluşturulması

Aileler ve yakınlar için

Bir yakınınızın unutkanlığı ya da zihinsel değişiklikleri sizi endişelendiriyorsa, onu değerlendirmeye ikna etmek kolay olmayabilir. Pek çok kişi “bunama” ihtimalinden korktuğu için değerlendirmeyi erteler. Bu durumda değerlendirmeyi bir sınav ya da teşhis arayışı olarak değil, zihinsel sağlığın genel bir kontrolü olarak anlatmak, endişelerinizi suçlayıcı olmayan bir dille paylaşmak ve randevuya birlikte gelmeyi önermek yardımcı olur. Değerlendirme sırasında sizin gözlemleriniz, örneğin değişikliklerin ne zaman başladığı, hangi işlerde zorlandığı ve günlük hayatını nasıl etkilediği, tabloyu anlamak için çok değerlidir. Sonuç görüşmesine katılmanız da önerileri evde birlikte uygulayabilmenizi kolaylaştırır.

Günlük hayatta işe yarayan stratejiler

Değerlendirme sonrasında önerilen stratejiler kişiye özeldir; ancak bazı genel ilkeler pek çok kişide işe yarar. Önemli bilgileri tek bir not defterine ya da telefon takvimine yazmak, eşyalar için evde sabit yerler belirlemek, karmaşık işleri küçük adımlara bölmek, birden fazla işi aynı anda yapmaya çalışmak yerine tek işe odaklanmak ve zor görevleri günün en dinç saatlerine yerleştirmek bunlardan bazılarıdır. Düzenli fiziksel etkinlik, yeterli uyku, kan basıncı ve kan şekerinin kontrol altında tutulması, sosyal ilişkilerin sürdürülmesi ve zihni zorlayan yeni beceriler öğrenmek, zihinsel sağlığı korumada önemli rol oynar.