EMDR terapisi

Bazı anılar zaman geçtikçe solar; kaza, kayıp ya da korkutucu bir yaşantı bile yıllar içinde acısını yitirip hayat hikâyemizin bir parçası olur. Bazı anılar ise sanki dün olmuş gibi canlı kalır. Bir koku, bir ses, bir yüz ifadesi, o günkü korkuyu, utancı ya da çaresizliği aynı yoğunlukla geri getirir. EMDR, bu şekilde “takılı kalmış” anıların işlenmesine yardımcı olmak için geliştirilmiş bir terapi yöntemidir. Adı, İngilizce “Eye Movement Desensitization and Reprocessing” ifadesinin baş harflerinden oluşur; Türkçede göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme olarak anılır.

EMDR nasıl çalışır?

Beynimiz, yaşadığımız olayları normalde gün içinde ve uykuda işleyip anlamlı bir bütün hâlinde depolar. Ancak çok yoğun bir tehlike ya da çaresizlik anında bu işleme süreci aksayabilir. Anı, o anın görüntüleri, sesleri, bedensel duyumları ve “ben güvende değilim”, “benim suçum” gibi inançlarla birlikte ham hâlde kalır. Bu yüzden tetiklendiğinde geçmişe ait bir hatıra gibi değil, şu anda oluyormuş gibi yaşanır.

EMDR'de kişi bu anıya kısa süreler boyunca odaklanırken terapist iki yönlü uyarım uygular: çoğunlukla kişinin gözlerini sağa sola hareket ettiren el hareketleri, bazen dizlere ya da ellere sırayla dokunma ya da kulaklıkla iki tarafa sırayla verilen sesler. Bu sırada kişi aynı anda hem geçmişteki anıya hem de şimdiki güvenli ortama dikkatini verir. Pek çok kişi bu süreçte anının ayrıntılarının değiştiğini, duygusal yükün azaldığını ve yeni anlamların kendiliğinden ortaya çıktığını anlatır. Yöntemin tam olarak nasıl etki ettiği hâlâ araştırılmaktadır; ancak etkinliği pek çok çalışmayla gösterilmiştir.

Sekiz aşama

EMDR, yapılandırılmış sekiz aşamadan oluşur. Bu aşamalar her zaman ardışık tek seanslara karşılık gelmez; bazıları birkaç seans sürebilir.

1. Öykü ve planlama: Yaşamınızdaki zorlayıcı anılar, bugünkü tetikleyiciler ve gelecekte ulaşmak istediğiniz durum konuşulur; çalışılacak anılar birlikte seçilir.
2. Hazırlık: Yöntem açıklanır, sorularınız yanıtlanır ve yoğun duygularla baş etmeniz için güvenli yer imgesi, nefes ve dengelenme teknikleri öğretilir.
3. Değerlendirme: Çalışılacak anının en rahatsız edici görüntüsü, onunla ilişkili olumsuz inanç, yerine koymak istediğiniz olumlu inanç, duygular ve bedendeki duyumlar belirlenir.
4. Duyarsızlaştırma: İki yönlü uyarım setleri uygulanır; her setten sonra aklınıza ne geldiği kısaca sorulur. Anının rahatsızlık düzeyi düşene kadar devam edilir.
5. Yerleştirme: Olumlu inancın anıyla birlikte ne kadar doğru hissettirdiği güçlendirilir.
6. Beden taraması: Anıyı düşünürken bedende kalan gerginlikler fark edilir ve işlenir.
7. Kapanış: Her seans, işlem tamamlanmamış olsa bile kişinin dengede ve güvende hissettiği bir noktada bitirilir.
8. Yeniden değerlendirme: Sonraki seansta önceki çalışmanın etkileri gözden geçirilir ve plan güncellenir.

Hangi sorunlarda kullanılır?

EMDR en çok travma sonrası stres bozukluğunun tedavisinde bilinir ve bu alanda önerilen tedaviler arasında yer alır. Bunun yanında yetişkinlerde şu durumlarda da kullanılabilir:

• Kaza, afet, saldırı ya da ani kayıp sonrası süren belirtiler
• Çocukluk döneminden kalan zorlayıcı yaşantıların bugüne etkileri
• Belirli bir olayla başlamış fobiler ve panik atakları
• Tıbbi müdahaleler ya da zor bir doğum deneyimiyle ilişkili sıkıntılar
• Zorlayıcı yas süreçleri
• Utanç ve değersizlik inançlarını besleyen geçmiş deneyimler

EMDR çoğu zaman tek başına değil, kapsamlı bir tedavi planının parçası olarak uygulanır. Eşlik eden depresyon, uykusuzluk ya da kaygı için ilaç tedavisi ve diğer terapi yöntemleriyle birlikte kullanılabilir.

Seans sırasında neler hissedilir?

Duyarsızlaştırma aşamasında anıyla ilgili duygular ve bedensel duyumlar kısa süreli olarak yoğunlaşabilir; ağlamak, titremek ya da öfke hissetmek olağandır. Bu, işlemenin bir parçasıdır ve terapist her an sizinle birliktedir. İstediğiniz anda bir el işaretiyle durdurma hakkınız vardır. Bazı kişiler sette yeni anılar, görüntüler ya da düşünceler belirdiğini, bazıları ise anının giderek uzaklaştığını, bulanıklaştığını ya da “artık geçti” duygusu geldiğini anlatır.

Seans sonrasında birkaç gün boyunca canlı rüyalar, yeni anıların akla gelmesi ya da hafif yorgunluk görülebilir. Bu etkiler genellikle kısa sürer. Yaşadıklarınızı not etmeniz ve bir sonraki seansta paylaşmanız önerilir. Yoğun bir dalgalanma olursa hazırlık aşamasında öğrendiğiniz dengelenme tekniklerini kullanırsınız; gerektiğinde bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Hazırlık neden önemlidir?

EMDR'nin güvenli ve etkili olmasında hazırlık aşaması belirleyicidir. Özellikle çocuklukta tekrarlayan ağır yaşantıları olan, duygularını düzenlemekte zorlanan ya da zor anılarla karşılaştığında kopukluk hissi yaşayan kişilerde, anı çalışmasına geçmeden önce yeterli süre dengelenme becerileri üzerinde durulur. Bu aşama bazen birkaç seans, bazen daha uzun sürebilir. Acele etmemek, uzun vadede daha sağlam sonuçlar verir.

Kimler için uygun olmayabilir?

Bazı durumlarda EMDR'ye başlamak ertelenir ya da farklı bir plan yapılır: akut psikotik dönem, aktif ve yoğun madde kullanımı, ciddi intihar riski, ağır dissosiyatif belirtiler, epilepsi gibi bazı nörolojik durumlar ve kontrolsüz bazı göz rahatsızlıkları bunlardandır. Gebelikte, kalp hastalıklarında ve yaşam düzeninde büyük bir kriz yaşanırken de değerlendirme dikkatle yapılır. Bu nedenle EMDR'ye başlamadan önce ayrıntılı bir psikiyatrik değerlendirme gereklidir.

Kaç seans sürer?

Tek bir travmatik olayla başlayan ve kısa süredir devam eden sorunlarda birkaç seans yeterli olabilir. Birden fazla ve uzun süreli travmatik yaşantıda süreç daha uzundur. Seanslar genellikle 60–90 dakika sürer; uzun süre, işleme aşamasının yarım bırakılmadan güvenle tamamlanmasına olanak tanır. Süreç boyunca ilerlemeyi birlikte değerlendirir, planı ihtiyaçlarınıza göre güncelleriz.

EMDR ile anı silinir mi?

EMDR anıları silmez ya da değiştirmez. Olanı hatırlamaya devam edersiniz; ancak anı artık eskisi kadar acı vermez, bedeninizde aynı alarmı çalmaz ve “benim suçum”, “hiçbir yerde güvende değilim” gibi inançlar yerini “elimden geleni yaptım”, “şimdi güvendeyim” gibi daha dengeli inançlara bırakır. Pek çok kişi bu durumu, olayın bir fotoğraftan çok eski bir hatıra gibi uzakta durması olarak tarif eder.

Seanslar arasında kendinize bakmak

EMDR sürecinde seanslar arasındaki günler de önemlidir. Düzenli uyumaya, öğünleri atlamamaya ve alkolden uzak durmaya özen göstermek, işlemenin sağlıklı ilerlemesine yardımcı olur. Yoğun bir seanstan sonra kendinize sakin bir akşam ayırmak, yürüyüş yapmak ya da güvendiğiniz biriyle vakit geçirmek iyi gelir. Aklınıza gelen yeni anıları, rüyaları ve fark ettiğiniz değişiklikleri kısa notlar hâlinde yazmak bir sonraki seansı daha verimli kılar.

Online EMDR

Uygun hazırlık yapıldığında ve kişi evinde güvenli, sessiz ve kesintisiz bir ortam sağlayabildiğinde EMDR online görüşmelerle de uygulanabilir. Bu durumda göz hareketleri yerine kişinin kendi kendine uyguladığı dokunsal uyarımlar ya da ekrandaki görsel uyarımlar kullanılabilir. Online çalışmaya uygunluk, ilk değerlendirmede birlikte kararlaştırılır.