Depresyon

Depresyon çoğu zaman bir sabah ansızın başlamaz. Önce yorgunluk biraz uzar, hafta sonları dinlendirmez olur, sevdiğiniz şeyler eskisi kadar ilginizi çekmez. Sonra bir gün fark edersiniz ki telefona bakmak, bir mesaja yanıt vermek, hatta duş almak bile ayrı bir çaba istiyor. Yetişkinlerin pek çoğu bu değişimi uzun süre “yoğun bir dönemden geçiyorum” diye açıklar; oysa bu tablo, adı konduğunda tedavi edilebilen bir hastalığın ta kendisi olabilir.

Depresyon içeriden nasıl hissettirir?

Depresyondaki birçok kişi yaşadığını “gri bir camın arkasından bakmak” ya da “içi boşalmış gibi hissetmek” diye anlatır. Üzüntü her zaman ön planda değildir; bazen yerini bir hissizlik, bazen de hiç geçmeyen bir huzursuzluk alır. Eskiden keyif veren müzik, arkadaş buluşmaları, hobiler anlamını yitirir. Bu duruma tıpta anhedoni, yani zevk alamama denir ve depresyonun en ayırt edici özelliklerinden biridir.

Düşünceler de değişir. Kişi kendini yetersiz, başarısız ya da başkalarına yük olarak görmeye başlar; geçmişteki küçük hatalar zihinde büyür, gelecek karanlık ve değişmeyecekmiş gibi görünür. Karar vermek zorlaşır, basit bir alışveriş listesi bile insanı yorar. Bazı kişilerde yaşamın anlamsız olduğuna, hatta ölmenin daha iyi olacağına dair düşünceler belirir. Bu düşünceler hastalığın bir belirtisidir ve mutlaka bir uzmanla paylaşılmalıdır.

Günlük hayatta nasıl görünür?

Yetişkinlikte depresyon, sorumlulukların içinde fark edilmeden ilerleyebilir. İş yerinde dikkat dağılır, toplantılarda söylenenler akılda kalmaz, verimlilik düşer. Evde ev işleri birikir, çocuklarla ya da eşle geçirilen zaman azalır, sabırsızlık artar. Bazı yetişkinler sinirlilik ve öfke patlamalarıyla, bazıları da sürekli uyuyarak ya da hiç uyuyamayarak depresyonu yaşar.

Bedensel belirtiler de en az duygusal belirtiler kadar sıktır. Baş ve sırt ağrıları, mide şikâyetleri, iştahın azalması ya da artması, kilo değişiklikleri, ağırlık hissi ve sabahları yataktan kalkmakta zorlanma sık rastlanan şikâyetlerdir. Bu nedenle depresyondaki pek çok kişi ilk olarak bir dahiliye ya da aile hekimine başvurur. Yapılan tetkiklerde bedensel bir neden bulunamadığında ruhsal durumun değerlendirilmesi önem kazanır.

Neden ortaya çıkar?

Depresyonun tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, beyindeki bazı kimyasal ileticilerin dengesindeki değişiklikler, kronik stres, kayıplar, ilişki sorunları, işsizlik ya da maddi kaygılar, uzun süren bedensel hastalıklar ve bazı ilaçlar hastalığın ortaya çıkışında rol oynayabilir. Doğum sonrası dönem, menopoz, emeklilik ya da bir yakının ölümü gibi yaşamın geçiş noktaları da riskin arttığı dönemlerdir.

Bazen ortada belirgin bir neden yoktur ve bu durum kişinin kendini daha da suçlamasına yol açar: “Her şeyim yolunda, neden böyle hissediyorum?” Depresyonun bir karakter zayıflığı ya da irade eksikliği olmadığını, diyabet ya da yüksek tansiyon gibi bir sağlık sorunu olduğunu bilmek, tedaviye ilk adımı atmayı kolaylaştırır.

Muayenede neler konuşulur?

İlk görüşmede belirtilerin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü ve günlük yaşamınızı ne ölçüde etkilediğini ayrıntılı olarak konuşuruz. Uyku düzeninizi, iştahınızı, enerji düzeyinizi, odaklanmanızı ve kendinize bakışınızı sorarız. Geçmişte benzer dönemler yaşayıp yaşamadığınız, ailenizde depresyon ya da başka ruhsal hastalık bulunup bulunmadığı, alkol ya da madde kullanımı da değerlendirmenin bir parçasıdır.

Depresyonu taklit edebilen durumları ayırt etmek de önemlidir. Tiroit işlev bozuklukları, B12 ya da D vitamini eksikliği, kansızlık ve bazı ilaçların yan etkileri depresyona benzeyen belirtilere yol açabilir. Bu nedenle gerektiğinde kan tahlilleri isteriz. Ayrıca geçmişte coşkulu, enerjik ve uykuya az ihtiyaç duyulan dönemler yaşanıp yaşanmadığını sorarız; çünkü bu durum iki uçlu duygudurum bozukluğuna işaret edebilir ve tedavi yaklaşımını değiştirir.

Tedavi yolları

Depresyonun tedavisi, tablonun şiddetine, süresine, daha önceki tedavilere verilen yanıta ve sizin tercihlerinize göre planlanır.

• Psikoterapi: Hafif ve orta şiddetteki depresyonda ilk seçenektir. Bilişsel davranışçı terapi olumsuz düşünce kalıplarını fark etmeye ve değiştirmeye, davranışsal etkinleştirme ise geri çekilmenin döngüsünü kırmaya odaklanır. Kişiler arası ilişkilere odaklanan terapiler ve kabul temelli yaklaşımlar da etkilidir.
• İlaç tedavisi: Orta ve ağır depresyonda, işlevselliğin belirgin biçimde bozulduğu durumlarda ya da terapiye yeterli yanıt alınamadığında antidepresan ilaçlar önerilir. Etkinin belirginleşmesi genellikle birkaç hafta sürer; bu nedenle ilk haftalarda sabırlı olmak ve yan etkileri doktorunuzla konuşmak önemlidir.
• Birlikte tedavi: Ağır ya da yineleyen depresyonda ilaç ve psikoterapinin birlikte kullanılması, tek başına uygulanmalarından daha iyi sonuç verir ve yineleme riskini azaltır.
• Yaşam düzeni: Düzenli uyku, gün ışığına çıkmak, hafif fiziksel etkinlik ve sosyal temas tedaviyi destekler; ancak tek başına yerine geçmez.

İlaç tedavisi başladığında belirtiler düzeldikten sonra da ilacın bir süre daha kullanılması önerilir. Bu süre, yinelemenin önlenmesi için gereklidir. İlacın ne zaman ve nasıl azaltılacağı mutlaka doktorunuzla birlikte planlanmalı, kendi başınıza aniden bırakılmamalıdır.

Kendinize iyi bakmak için

Tedavi sürecinde küçük ama düzenli adımlar büyük fark yaratır. Her gün aynı saatte kalkmaya çalışmak, günü birkaç küçük ve ulaşılabilir hedefe bölmek, sabah ışığında kısa bir yürüyüş yapmak ve bir yakınınızla düzenli konuşmak iyileşmeyi hızlandırır. Depresyon kişiyi geri çekilmeye iter; bu nedenle “canım istemiyor” duygusuna rağmen küçük etkinlikleri sürdürmek, hastalığın döngüsüne karşı koymanın en etkili yollarından biridir.

Alkol, kısa süreliğine rahatlatıyor gibi görünse de depresyonu derinleştirir ve ilaçlarla etkileşebilir. Büyük kararları, örneğin işten ayrılmayı ya da bir ilişkiyi bitirmeyi, mümkünse belirtiler hafifleyene kadar ertelemek de yararlıdır; çünkü depresyon, olayları olduğundan daha karanlık gösterir.

Yakınlarınız nasıl destek olabilir?

Depresyondaki bir yetişkinin yanında olmak, çoğu zaman çözüm üretmekten çok dinlemeyi gerektirir. “Biraz kendini topla”, “Herkesin derdi var” gibi iyi niyetli ama yargılayıcı cümleler kişinin kendini daha yalnız hissetmesine yol açabilir. Bunun yerine yaşadığı zorluğu ciddiye aldığınızı göstermek, randevulara eşlik etmeyi teklif etmek, günlük işlerden birini üstlenmek ve ilaç kullanımını küçümsememek gerçek bir destek olur. Yakınların da yorulabileceğini unutmamak gerekir; sizin de kendi dinlenme alanınızı korumanız ve gerektiğinde destek almanız, uzun soluklu bir iyileşme sürecinde ikinizi de güçlendirir. Sizin onayınızla bir yakınınızı görüşmeye davet ederek hastalığı birlikte anlamalarına yardımcı olabiliriz.

Ne zaman beklemeden yardım almalı?

Yaşamın anlamsız olduğuna dair düşünceler sıklaşıyorsa, kendinize zarar vermeyi düşünüyor ya da bunun için plan yapıyorsanız randevu beklemeyin; bir yakınınıza haber verin, en yakın acil servise başvurun ya da 112'yi arayın. Yemek yiyememe, hiç uyuyamama ya da gerçeklikten kopma hissi gibi ağır belirtiler de hızlı değerlendirme gerektirir.