Bipolar bozukluk

Herkesin keyfinin yerinde olduğu, kendini enerjik hissettiği günler vardır; herkesin moralinin bozuk olduğu, hiçbir şey yapmak istemediği haftalar da olur. Bipolar bozukluk ise bu olağan dalgalanmalardan farklıdır. Kişi bazı dönemlerde günlerce az uyuyup yorulmadan çalışır, kendini dünyanın en yetenekli insanı gibi hisseder, sonra derin bir çöküntüye düşer. Bu dönemler kişinin ilişkilerini, işini ve maddi durumunu derinden etkileyebilir. İyi haber şu ki, bipolar bozukluk doğru tanı ve düzenli tedaviyle büyük ölçüde kontrol altına alınabilen bir hastalıktır.

Coşkulu dönem içeriden nasıl hissettirir?

Mani döneminde kişi kendini olağanüstü enerjik, yaratıcı ve güçlü hisseder. Düşünceler hızla akar, bir fikirden ötekine atlanır, konuşma hızlanır ve araya girmek zorlaşır. Uyku ihtiyacı belirgin biçimde azalır; kişi üç dört saat uyuyup yorgunluk hissetmez. Büyük projeler başlatılır, ani kararlar alınır, aşırı harcamalar yapılır, riskli davranışlar artar. Kişi çoğu zaman bu dönemi “hayatımın en iyi zamanı” olarak hatırlar; bu nedenle tedaviye ihtiyaç duyulduğunu kabul etmek güçleşebilir.

Bazen coşkunun yerini sinirlilik alır. En küçük bir engelde öfke patlamaları, tartışmalar ve sabırsızlık görülür. Ağır mani dönemlerinde gerçeklikle bağ zayıflayabilir; kişi özel güçleri olduğuna ya da önemli bir görevle görevlendirildiğine inanabilir. Bu durumda hastanede tedavi gerekebilir.

Hipomani, maninin daha hafif biçimidir. Enerji artar, uyku ihtiyacı azalır, kişi daha konuşkan ve üretken olur; ancak işlevsellik belirgin biçimde bozulmaz ve gerçeklikle bağ korunur. Hipomani çoğu zaman yakınlar tarafından fark edilir ama kişinin kendisi bunu sorun olarak görmez.

Çökkün dönem ve depresyonla karışması

Bipolar bozukluktaki depresyon dönemleri, tek başına görülen depresyondan ayırt edilemeyecek kadar benzer olabilir: keyif alamama, enerji kaybı, umutsuzluk, suçluluk ve uyku değişiklikleri. Hatta kişiler hastalık süreçlerinin çoğunu depresyonda geçirebilir. Bu nedenle bipolar bozukluğu olan pek çok kişi ilk olarak depresyon tanısı alır. Bu ayrımın önemli olmasının nedeni, yalnızca antidepresanla yapılan tedavinin bazı kişilerde coşkulu dönemleri tetikleyebilmesi ve hastalığın seyrini karmaşıklaştırabilmesidir.

Bipolar bozukluğun türleri

• Bipolar I: En az bir mani dönemi yaşanmıştır; depresyon dönemleri sıklıkla eşlik eder.
• Bipolar II: Hipomani dönemleri ve belirgin depresyon dönemleri görülür; tam mani yaşanmaz. Depresyonun ağırlığı nedeniyle hafife alınmamalıdır.
• Siklotimi: Daha hafif ama yıllar boyu süren iniş çıkışlar; ne tam depresyon ne de tam hipomani ölçütlerini karşılar.

Neden ortaya çıkar?

Bipolar bozukluğun gelişiminde kalıtımın payı güçlüdür; birinci derece akrabalarında bipolar bozukluk bulunan kişilerde risk artmıştır. Bununla birlikte genetik yatkınlık tek başına hastalığı belirlemez. Uyku düzeninin bozulması, yoğun stres, bazı ilaçlar, alkol ve uyarıcı madde kullanımı dönemleri tetikleyebilir. Doğum sonrası dönem, kadınlarda yineleme riskinin arttığı özel bir dönemdir.

Muayenede neler konuşulur?

Bipolar bozukluğun tanısı tek bir görüşmede ve tek bir testle konmaz; yaşam boyu duygudurum öyküsünün dikkatle çıkarılması gerekir. Geçmişte uykuya az ihtiyaç duyduğunuz, çok konuştuğunuz, aşırı harcama yaptığınız ya da yakınlarınızın “değiştin” dediği dönemler olup olmadığını sorarız. Bu bilgileri hatırlamak zor olabileceği için sizin onayınızla bir yakınınızdan da bilgi almak çok yararlıdır. Tiroit işlevleri, kullanılan ilaçlar ve madde kullanımı da değerlendirmeye dahildir. Duygudurum takvimi tutmak, hem tanıyı netleştirmeye hem de tedavinin izlenmesine yardımcı olur.

Tedavi yolları

Bipolar bozukluk tedavisi, yaşanan dönemi yatıştırmayı ve yeni dönemlerin önlenmesini birlikte hedefler.

• Duygudurum dengeleyiciler: Tedavinin temelidir. Lityum ve bazı epilepsi ilaçları bu gruptadır. Bazı ilaçlarda kan düzeyinin ve böbrek, tiroit gibi organ işlevlerinin düzenli takibi gerekir.
• Diğer ilaçlar: Bazı yeni kuşak antipsikotik ilaçlar hem mani hem de depresyon dönemlerinde etkilidir. Antidepresanlar gerekirse yalnızca duygudurum dengeleyiciyle birlikte ve dikkatli kullanılır.
• Psikoeğitim: Hastalığın doğasını, erken uyarı işaretlerini ve tetikleyicileri öğrenmek, yinelemeleri önemli ölçüde azaltır. Yakınların da bu eğitime katılması önerilir.
• Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi, aile odaklı yaklaşımlar ve günlük ritmi düzenlemeye yönelik terapiler ilaç tedavisini destekler.

İyi hissettiğiniz dönemlerde ilaçları bırakma isteği çok yaygındır. Ancak bipolar bozuklukta koruyucu tedavinin aniden kesilmesi yineleme riskini belirgin biçimde artırır. İlaçla ilgili her türlü kaygıyı ve yan etkiyi doktorunuzla konuşmak, birlikte daha uygun bir çözüm bulmanın en güvenli yoludur.

Erken uyarı işaretlerini tanımak

Her kişinin dönemleri kendine özgü işaretlerle başlar. Kimi için ilk işaret uyku süresinin kısalmasıdır, kimi için çok fazla plan yapmak, kimi için de sosyal ortamlardan çekilmek. Bu işaretleri sizinle ve isterseniz bir yakınınızla birlikte listelemek, dönem tam olarak başlamadan önlem almayı sağlar. Uyku saatlerini kayıt altına almak, alkol ve uyarıcılardan uzak durmak, gece vardiyası ya da uzun uçuşlar gibi ritmi bozan durumlarda önceden plan yapmak önemli koruyucu adımlardır.

İş, ilişkiler ve günlük yaşam

Bipolar bozukluğu olan pek çok yetişkin, tedavi düzene girdikten sonra işini sürdürür, aile kurar ve hedeflerini gerçekleştirir. Bunun için hastalığı hayatın merkezine koymadan ama göz ardı da etmeden yaşamayı öğrenmek gerekir. Düzenli uyku saatleri, aşırı yorgunluktan kaçınmak, stresli dönemleri önceden planlamak ve kendinize ait bir “denge listesi” oluşturmak bu sürecin parçalarıdır. Coşkulu dönemlerde verilen kararların sonuçları, örneğin borçlanmalar ya da ani iş değişiklikleri, iyileşme sonrasında kişiyi utandırıp üzebilir. Bu nedenle iyi bir dönemde, büyük harcamalar ve önemli kararlar için kendinize bir bekleme süresi koymak ya da güvendiğiniz biriyle danışmak gibi kurallar belirlemek yararlı olur. İş yerinde hastalığınızı paylaşıp paylaşmamak tamamen sizin kararınızdır; bu konuyu da görüşmelerde birlikte düşünebiliriz.

Yakınlar için

Mani dönemindeki bir yakınla tartışmak çoğu zaman sonuç vermez; sakin kalmak, güvenliği sağlamak ve tedavi ekibiyle iletişime geçmek daha yararlıdır. Önceden, iyi bir dönemde, bir “kriz planı” hazırlamak, yani hangi işaretler görüldüğünde kime haber verileceğini ve neler yapılacağını birlikte kararlaştırmak, zor anlarda herkesin işini kolaylaştırır. Depresyon dönemlerinde ise kişiyi suçlamadan yanında olmak, günlük işlerde küçük destekler sunmak ve tedaviye devam etmesini nazikçe hatırlatmak iyileşmeye katkı sağlar.

Ne zaman beklemeden yardım almalı?

Günlerdir neredeyse hiç uyumadan çok enerjik hissediyorsanız, kontrolsüz harcama ya da riskli davranışlar başladıysa, gerçeklikle bağın zayıfladığı düşünceler ortaya çıktıysa ya da depresyon döneminde kendinize zarar verme düşünceleri belirdiyse hemen bir uzmana ya da acil servise başvurun.