Travma sonrası stres bozukluğu

Zorlu bir olay yaşadıktan sonraki günlerde uyku kaçabilir, olay sürekli aklınıza gelebilir, en küçük seste irkilebilirsiniz. Bu tepkiler, beynin yaşanan tehlikeyi işlemeye çalışmasının doğal bir parçasıdır ve çoğu insanda haftalar içinde yavaş yavaş azalır. Bazı kişilerde ise aradan aylar geçse bile olay hâlâ “şimdi oluyormuş” gibi yaşanır. Travma sonrası stres bozukluğu, yaşananın geçmişe yerleşemediği, zihnin ve bedenin hâlâ tehlike anında kaldığı bu durumu anlatır.

Hangi olaylar travma bırakabilir?

TSSB'ye yol açabilen olaylar, kişinin kendisinin ya da bir başkasının hayatının tehlikeye girdiği, ciddi biçimde yaralandığı ya da cinsel şiddete maruz kaldığı durumlardır. Trafik kazaları, deprem ve yangın gibi afetler, fiziksel ya da cinsel saldırı, savaş ve çatışma deneyimleri, ağır tıbbi müdahaleler, sevilen birinin ani ve şiddetli ölümüne tanık olmak bunlara örnektir. Sağlık çalışanları, itfaiyeciler, polisler ve arama kurtarma görevlileri gibi meslek gereği tekrar tekrar ağır olaylara tanık olan kişilerde de TSSB gelişebilir.

Aynı olayı yaşayan herkeste TSSB gelişmez. Olayın şiddeti ve süresi, kişinin daha önceki travma deneyimleri, olay sonrasında aldığı destek, eşlik eden kayıplar ve kişinin genel ruh sağlığı bu farkı belirleyen etkenler arasındadır.

İçeriden nasıl hissettirir?

TSSB yaşayan biri için olayla ilgili anılar istem dışı, ansızın ve son derece canlı biçimde gelir. Bir koku, bir ses, bir görüntü ya da belli bir saat, olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissettirebilir; buna “geri dönüş” (flashback) denir. Kâbuslar uykuyu böler, gece uyanınca kalp hızla çarpar. Kişi olayı hatırlatan yerlerden, insanlardan, konuşmalardan ve hatta kendi duygularından kaçınmaya başlar.

Bunlara sürekli tetikte olma hâli eşlik eder: en küçük seste irkilmek, girdiği her ortamda çıkışları kontrol etmek, gerginlik, öfke patlamaları ve odaklanma güçlüğü sık görülür. Bazı kişilerde ise tam tersine bir duygusal uyuşukluk gelişir: sevdiklerine karşı bile bir şey hissedememek, kendini dünyadan kopuk hissetmek, geleceği düşünememek. Utanç ve suçluluk duyguları, “neden bir şey yapmadım”, “benim yüzümden oldu” gibi düşünceler de TSSB'ye sıklıkla eşlik eder.

Günlük hayatta nasıl görünür?

TSSB iş hayatını, ilişkileri ve sağlığı birçok yönden etkiler. Kazadan sonra direksiyona geçemeyen, depremden sonra apartmanda uyuyamayan, saldırıya uğradığı semte bir daha gidemeyen kişiler bu durumun tipik örnekleridir. Yakın ilişkilerde uzaklaşma, sinirlilik ve iletişim kopuklukları görülebilir. Uykusuzluk ve sürekli gerginlik bedensel sağlığı da yıpratır; baş ağrıları, mide şikâyetleri ve kronik yorgunluk sıktır. Bazı kişiler yaşadıklarını bastırmak için alkol ya da sakinleştiricilere yönelir; bu da tabloyu daha da karmaşık hâle getirir.

Karmaşık travma

Çocuklukta tekrar eden istismar, uzun süre maruz kalınan aile içi şiddet ya da esaret gibi uzun soluklu travmalar, klasik TSSB belirtilerine ek olarak duyguları düzenlemekte güçlük, kendini değersiz hissetme ve ilişkilerde güven sorunlarıyla seyredebilir. Bu tabloya karmaşık travma sonrası stres bozukluğu denir ve tedavide daha uzun soluklu, aşamalı bir yaklaşım gerektirir.

Akut stres tepkisi ile TSSB arasındaki fark

Olaydan sonraki ilk dört hafta içinde görülen yoğun belirtiler çoğu zaman akut stres tepkisi olarak değerlendirilir. Bu dönemde uykusuzluk, irkilme, olayı tekrar tekrar düşünme ve duygusal dalgalanmalar olağandır; kişiye güvenli bir ortam, temel ihtiyaçların karşılanması ve sosyal destek sağlandığında belirtiler genellikle azalır. Bu ilk dönemde kişiyi olayı ayrıntılı anlatmaya zorlayan “hemen konuşalım” yaklaşımları her zaman yararlı değildir. Belirtiler bir aydan uzun sürer, giderek ağırlaşır ya da kişinin işini ve ilişkilerini sürdürmesini engellerse TSSB'den söz edilir ve yapılandırılmış tedavi önerilir. Erken dönemde ağır uykusuzluk, yoğun panik ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa dört haftayı beklemeden değerlendirme yapılmalıdır.

Muayenede neler konuşulur?

Travmayı anlatmak çok zor olabilir. İlk görüşmede yaşadıklarınızın ayrıntılarını anlatmanız gerekmez; olayın türünü ve bugün yaşadığınız belirtileri konuşmak yeterlidir. Belirtilerin ne zaman başladığını, uykunuzu, işinizi ve ilişkilerinizi nasıl etkilediğini, kaçındığınız durumları, alkol ve ilaç kullanımını, eşlik eden depresyon ya da kaygıyı değerlendiririz. Güvenli hissetmeniz tedavinin ön koşuludur; görüşmenin hızını birlikte belirleriz.

Tedavi yolları

TSSB tedavisinde etkinliği en iyi gösterilmiş yöntemler travmaya odaklı psikoterapilerdir.

• Travmaya odaklı bilişsel davranışçı terapi: Olayla ilgili düşünce ve inançları, örneğin suçluluk ve dünyanın tamamen tehlikeli olduğu inancını yeniden değerlendirmeye ve kaçınılan durumlara kademeli olarak dönmeye odaklanır.
• EMDR: Travmatik anıyı hatırlarken iki yönlü uyarım kullanılarak anının işlenmesine yardımcı olan, etkinliği araştırmalarla gösterilmiş bir yöntemdir.
• Uzun süreli maruz bırakma: Kaçınılan anı ve durumlarla güvenli bir ortamda, planlı biçimde yüzleşmeyi içerir.
• İlaç tedavisi: Bazı antidepresanlar TSSB belirtilerini azaltmada etkilidir; ayrıca kâbuslar, uykusuzluk ya da eşlik eden depresyon için ilaç desteği planlanabilir.

Tedavide ilk aşama çoğu zaman güvenlik ve dengelenmedir: uykunun düzene sokulması, yoğun duygularla baş etme becerilerinin öğrenilmesi ve günlük yaşamın yeniden yapılandırılması. Travmatik anıyla çalışmaya kişi hazır olduğunda geçilir.

İyileşme sürecinde kendinize iyi bakmak

Travmanın ardından her şeyi bir an önce geride bırakmak istemek çok anlaşılırdır; ancak duyguları bastırmak çoğu zaman belirtileri uzatır. Güvendiğiniz biriyle konuşmak, düzenli bir günlük ritim kurmak, bedeni yatıştıran nefes ve gevşeme çalışmaları yapmak, alkol ve uyarıcılardan uzak durmak iyileşmeyi destekler. Gündemdeki benzer haberlere ve görüntülere sürekli maruz kalmak belirtileri tetikleyebilir; haber takibini sınırlamak yararlıdır. Yıl dönümleri, olayın yaşandığı mevsim ya da benzer hava koşulları da belirtileri geçici olarak artırabilir. Bu dönemleri önceden bilmek, o günler için destekleyici planlar yapmayı, örneğin yalnız kalmamayı, sevdiğiniz bir etkinlik ayarlamayı ya da görüşme takviminizi buna göre düzenlemeyi kolaylaştırır.

Yakınlar için

Travma yaşamış birini olayı anlatmaya zorlamamak, anlatmak istediğinde ise yargılamadan dinlemek en önemli destektir. “Artık unut”, “geçti gitti” gibi cümleler, kişinin yaşadığının ciddiye alınmadığını hissettirebilir. Öfke patlamaları ve geri çekilme çoğu zaman size yönelik değil, hastalığın bir parçasıdır. Kendi sınırlarınızı korumak ve gerektiğinde destek almak da sizin hakkınızdır. Travma yaşayan birinin yanında uzun süre bulunmak yakınları da yorabilir; bu yorgunluğu fark etmek ve paylaşmak, desteğin sürdürülebilmesi için gereklidir.

Ne zaman beklemeden yardım almalı?

Olayın üzerinden bir aydan fazla zaman geçmesine rağmen belirtiler sürüyor ya da artıyorsa, uyku ve işlevsellik ciddi biçimde bozulduysa, alkol ya da ilaç kullanımı arttıysa ya da yaşamaktan vazgeçme düşünceleri ortaya çıktıysa değerlendirmeyi geciktirmeyin. Acil bir tehlike durumunda 112'yi arayın.