Erişkin dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

“Hep dağınık oldum”, “Okulda zekiydim ama ödevlerimi son geceye bırakırdım”, “İşte herkes beni çok yetenekli bulur ama hiçbir projeyi zamanında bitiremem.” Yetişkin psikiyatrisinde bu cümleleri sıkça duyarız. Çocuklukta fark edilmemiş ya da “yaramaz”, “tembel”, “aklı bir karış havada” gibi etiketlerle geçiştirilmiş dikkat eksikliği, yetişkinlikte de sürebilir. Üniversite, iş hayatı ve aile sorumlulukları arttıkça, çocuklukta bir şekilde idare edilen güçlükler daha görünür hâle gelir.

Erişkin DEHB içeriden nasıl hissettirir?

Erişkin DEHB'si olan birçok kişi zihnini “aynı anda açık duran onlarca sekme” gibi tarif eder. Bir işe başlamak çok zor gelir; başlandığında ise ilk dikkat dağıtıcı şey odağı alıp götürür. İlgi çeken bir konuda saatlerce kendini kaybedip zamanın nasıl geçtiğini fark etmeyen bu kişiler, sıkıcı ama gerekli işleri, örneğin vergi beyannamesini, fatura ödemesini ya da rapor yazmayı haftalarca erteleyebilir.

Bu durum kişinin kendisiyle ilgili inancını da etkiler. Yıllar boyu “potansiyelini kullanamıyorsun”, “biraz daha dikkat etsen” gibi geri bildirimler almak, yetersizlik ve utanç duygularına yol açar. Pek çok yetişkin, tanı aldıktan sonra geçmişteki zorlanmalarının bir karakter kusuru değil, beyin işleyişindeki bir farklılık olduğunu öğrendiğinde büyük bir rahatlama yaşadığını anlatır.

Günlük hayatta nasıl görünür?

Yetişkinlikte hiperaktivite çoğu zaman yerinde duramama biçiminde değil, iç huzursuzluk, sürekli bir şeylerle meşgul olma isteği, toplantılarda kıpırdanma ve uzun süre oturmakta zorlanma biçiminde görülür. Dikkat eksikliği ise şu alanlarda kendini gösterebilir:

• Anahtar, cüzdan, telefon gibi eşyaları sık kaybetme
• Randevuları, ödemeleri, söz verilen işleri unutma
• Konuşmaların ortasında dalıp gitme, okuduğunu takip edememe
• Birden çok işe aynı anda başlayıp hiçbirini bitirmeme
• Zamanı yanlış tahmin etme, sürekli geç kalma
• E-postaları, evrakları, ev işlerini biriktirme

Dürtüsellik de önemli bir boyuttur: düşünmeden konuşmak, sözü kesmek, ani alışverişler yapmak, sabırsızlık, çabuk sıkılma ve yeni heyecanların peşinden gitme bunlar arasındadır. Trafikte hız, ani iş değişiklikleri ya da ilişkilerde fevri kararlar DEHB'nin yetişkin hayatındaki yansımaları olabilir.

Neden ortaya çıkar?

DEHB, beynin dikkat, planlama, dürtü kontrolü ve ödül sistemiyle ilgili devrelerinin gelişimindeki farklılıklarla ilişkili, güçlü kalıtsal yönü olan nörogelişimsel bir durumdur. Ailede DEHB bulunması sık görülür; bir çocuğu tanı aldıktan sonra kendisinde de benzer özellikler fark eden anne ve babalar azımsanmayacak sayıdadır. DEHB sonradan, yetişkinlikte ortaya çıkan bir durum değildir; belirtilerin izleri çocukluk yıllarında bulunur. Ancak belirtiler zekâ, destekleyici bir aile ya da yapılandırılmış bir okul ortamı sayesinde o yıllarda gözden kaçmış olabilir.

Erişkinlikte tanı nasıl konur?

Erişkin DEHB tanısı tek bir testle konmaz. İlk görüşmede bugünkü güçlüklerinizi, bunların iş, ilişki ve günlük düzen üzerindeki etkisini ayrıntılı olarak konuşuruz. Belirtilerin çocukluk döneminde de bulunup bulunmadığını anlamak için okul yıllarınızı, karne yorumlarını, öğretmenlerin ve ailenizin gözlemlerini sorarız; mümkünse bir anne, baba ya da kardeşten bilgi almak çok yararlıdır.

Değerlendirmeyi desteklemek için yapılandırılmış ölçekler ve dikkat performansını ölçen bilgisayar tabanlı testler kullanılabilir. MOXO dikkat testi bunlardan biridir. Ancak test sonuçları tek başına tanı koydurmaz; klinik değerlendirmeyle birlikte yorumlanır.

Tanı sürecinin önemli bir parçası da dikkat güçlüğünü açıklayabilecek başka durumları ayırt etmektir. Depresyon, kaygı bozuklukları, uyku bozuklukları, tiroit sorunları, bazı ilaçlar, alkol ve madde kullanımı dikkat ve odaklanmayı bozabilir. Erişkin DEHB'ye sıklıkla depresyon, kaygı ve uyku sorunları da eşlik eder; değerlendirme bunları da kapsar.

Tedavi yolları

Erişkin DEHB tedavisi birden çok bileşenden oluşur ve kişinin hayatına göre uyarlanır.

• İlaç tedavisi: Uyarıcı (stimülan) ve uyarıcı olmayan ilaçlar dikkat, odaklanma ve dürtü kontrolünde belirgin iyileşme sağlayabilir. İlaç seçimi; kalp sağlığınız, tansiyonunuz, eşlik eden durumlar ve günlük düzeniniz göz önüne alınarak yapılır. Doz kademeli olarak ayarlanır ve düzenli kontrollerle izlenir.
• Beceri odaklı bilişsel davranışçı terapi: Planlama, önceliklendirme, erteleme ile baş etme ve zaman yönetimi becerileri üzerinde çalışılır.
• Psikoeğitim: DEHB'nin ne olduğunu anlamak, kendinizi suçlamak yerine işe yarayan stratejiler geliştirmenize yardımcı olur.
• Eşlik eden sorunların tedavisi: Depresyon, kaygı ya da uyku sorunları varsa bunların tedavisi de planın bir parçasıdır.

Günlük hayatı kolaylaştıran stratejiler

DEHB'si olan yetişkinler için “daha çok çabalamak” çoğu zaman işe yaramaz; daha akıllı sistemler kurmak işe yarar. Her şeyi akılda tutmaya çalışmak yerine tek bir takvim ve yapılacaklar listesi kullanmak, büyük işleri on beş yirmi dakikalık küçük parçalara bölmek, anahtar ve cüzdan gibi eşyalar için evde sabit bir yer belirlemek, ödemeleri otomatik talimata bağlamak ve önemli işler için hatırlatıcı kurmak somut fark yaratır. Uzun süren işlerde kısa molalar vermek, telefonu başka bir odaya koymak ve sabit bir uyku düzeni de odaklanmayı kolaylaştırır.

İlişkiler ve çalışma hayatı

DEHB, ilişkilerde “beni dinlemiyorsun”, “hep unutuyorsun” gibi tekrarlayan çatışmalara yol açabilir. Eşin ya da partnerin DEHB'yi anlaması, sorunu kişinin isteksizliği olarak görmek yerine birlikte çözüm aramayı kolaylaştırır. İş hayatında ise güçlü yanlarınızı, örneğin yaratıcılığı, kriz anlarındaki hızlı düşünmeyi ve enerjiyi öne çıkaran, yapılandırılmış görev ve geri bildirim sunan ortamlar daha uygun olabilir.

Kadınlarda gözden kaçan DEHB

Erişkin DEHB'nin özellikle kadınlarda uzun süre fark edilmediği bilinmektedir. Kız çocuklarında hareketlilik daha az, dalgınlık ve hayallere dalma daha fazla görülebildiği için okul yıllarında dikkat çekmeyebilirler. Yetişkinlikte ise iş, ev ve çocuk bakımının yükü arttığında “her şeye yetişememe”, sürekli yorgunluk, dağınıklık ve kendini yetersiz hissetme ön plana çıkar. Bu tablo çoğu zaman yalnızca kaygı ya da depresyon olarak değerlendirilir. Gebelik, doğum sonrası dönem ve menopoz gibi hormonal geçişler belirtileri daha görünür hâle getirebilir. Bu nedenle değerlendirmede kadınların kendine özgü deneyimlerini ayrıca sorarız.

Uyku ve DEHB

DEHB'si olan yetişkinlerin önemli bir kısmında uyku sorunları da görülür: gece zihnin susmaması, geç yatma, sabah kalkmakta zorlanma ve gün içi yorgunluk. Yetersiz uyku ise dikkati daha da bozarak bir kısır döngü oluşturur. Bu nedenle tedavi planına uyku düzeninin iyileştirilmesini de ekleriz. Akşam saatlerinde ekran kullanımını sınırlamak, her gün aynı saatte yatıp kalkmak ve yatmadan önce zihni boşaltmak için kısa bir not alma alışkanlığı edinmek bu döngüyü kırmaya yardımcı olur.