Obsesif kompulsif bozukluk

Kapıyı kilitlediğinizi bildiğiniz hâlde dönüp bakmak, ellerinizi temiz olduklarını bildiğiniz hâlde yeniden yıkamak ya da aklınıza gelen korkunç bir düşünceyi “etkisiz kılmak” için içinizden bir şey tekrarlamak… Bunların hepsi zaman zaman herkesin yaşayabileceği şeylerdir. Obsesif kompulsif bozuklukta ise bu döngüler günün saatlerini alır, kişiyi tüketir ve hayatın önüne geçer. Pek çok yetişkin bu durumu yıllarca, çoğu zaman en yakınlarından bile saklayarak yaşar.

Takıntı ve zorlantı içeriden nasıl hissettirir?

Takıntılı düşünceler (obsesyonlar) zihne kendiliğinden gelen, kişinin değerleriyle çelişen ve yoğun sıkıntı yaratan düşünce, imge ya da dürtülerdir. Kişi bu düşüncelerin mantıksız ya da abartılı olduğunu çoğu zaman bilir, ama onları kafasından atamaz. “Ya kapıyı açık bıraktıysam ve eve hırsız girerse?”, “Ya bu kapı koluna dokunduğum için ağır bir hastalık kaparsam?”, “Ya bir anlık kontrol kaybıyla sevdiğim birine zarar verirsem?” gibi sorular zihni ele geçirir.

Zorlantılar (kompulsiyonlar) ise bu sıkıntıyı yatıştırmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. Kontrol etmek, yıkamak, saymak, belirli bir sıraya dizmek, dua ya da cümle tekrarlamak, başkalarından güvence istemek bunların en sık örnekleridir. Zorlantı yapıldığında kaygı kısa süreliğine azalır; ancak beyin bu rahatlamayı öğrenir ve bir sonraki takıntıda zorlantı ihtiyacı daha da güçlenir. OKB'yi sürdüren şey işte bu kısır döngüdür.

Takıntıların sık görülen temaları

OKB her insanda farklı bir içerikle ortaya çıkabilir; ancak bazı temalar sık görülür:

• Bulaşma ve kirlenme: Mikrop, hastalık ya da kirlenme korkusu; uzun süreli yıkanma ve temizlik.
• Kuşku ve kontrol: Kapı, ocak, elektrikli aletler, kapatılmamış muslukların sürekli kontrolü.
• Simetri ve düzen: Eşyaların “tam doğru” durması, belirli bir sıraya konması gerekliliği.
• Zarar verme düşünceleri: Sevilen birine istemeden zarar verme korkusu ve bu nedenle bıçak gibi nesnelerden kaçınma.
• Ahlaki ve dinî kaygılar: Günah işlemiş olma, yanlış bir şey düşünmüş olma kuşkusu.
• İlişkiyle ilgili takıntılar: Partnerini gerçekten sevip sevmediği ya da doğru kişiyle birlikte olup olmadığı üzerine bitmeyen sorgulama.

Zarar verme ya da istenmeyen cinsel içerikli düşünceler kişiyi çok utandırır ve “ben kötü bir insanım” duygusuna yol açar. Oysa bu düşünceler kişinin isteğini değil, en çok korktuğu şeyi yansıtır. OKB'de bu düşüncelerin eyleme dönüşmesi beklenmez; onlardan duyulan yoğun dehşet tam da bunun göstergesidir.

Günlük hayatta nasıl görünür?

OKB'si olan bir yetişkin evden çıkmak için yarım saatini kontrollere ayırabilir, alışverişten dönünce bütün kıyafetlerini yıkayabilir, işte bir e-postayı göndermeden önce defalarca okuyabilir. Bazı kişiler zorlantılarını içlerinden yaptıkları için dışarıdan fark edilmez; ancak zihin sürekli meşguldür ve odaklanmak zorlaşır. Aile üyeleri de zamanla döngüye katılır: güvence vermek, kontrolleri onun yerine yapmak ya da evde belirli kurallara uymak zorunda kalırlar.

Titizlik ile OKB arasındaki fark

Günlük dilde düzenli, titiz ya da detaycı insanlar için kolayca “OKB'si var” denir. Oysa titizlik çoğu zaman kişinin hoşuna giden, ona düzen ve rahatlık sağlayan bir özelliktir. OKB'de ise davranışlar kişiye keyif vermez; tam tersine onu yorar, utandırır ve zamanını çalar. Kişi bu döngüden kurtulmak ister ama kurtulamaz. Bir diğer fark, OKB'de düşüncelerin ve davranışların günün önemli bir bölümünü kaplaması ve kişinin işini, ilişkilerini ya da dinlenmesini engellemesidir. Bu ayrım, hem gereksiz etiketlerden kaçınmak hem de gerçekten yardıma ihtiyacı olan kişilerin durumunu küçümsememek için önemlidir.

Neden ortaya çıkar?

OKB'nin gelişiminde genetik yatkınlık, beynin bazı devrelerinin çalışma biçimindeki farklılıklar ve çevresel etkenler birlikte rol oynar. Belirtiler sıklıkla ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde başlar; ancak doğum sonrası dönem, yoğun stres ya da önemli yaşam değişiklikleri gibi zamanlarda yetişkinlikte de belirginleşebilir. Mükemmeliyetçi, sorumluluk duygusu yüksek ve belirsizliğe tahammülü düşük kişilerde OKB daha kolay yerleşebilir.

Muayenede neler konuşulur?

İlk görüşmede takıntılarınızın içeriğini, zorlantılarınızın türünü ve günde ne kadar zaman aldıklarını, sizi neyden alıkoyduklarını konuşuruz. Birçok kişi bu düşünceleri ilk kez yüksek sesle söylemekte zorlanır; bunlarla çok sık karşılaştığımızı ve yargılamadan dinlediğimizi bilmeniz önemlidir. Belirtilerin şiddetini ölçmek ve tedavinin seyrini izlemek için Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği gibi yapılandırılmış ölçeklerden yararlanırız. Eşlik eden depresyon, kaygı, tik ya da beden algısı sorunları da değerlendirilir.

Tedavi yolları

OKB tedavisinde etkinliği en iyi gösterilmiş iki yöntem, maruz bırakma ve tepki önlemeye dayalı bilişsel davranışçı terapi ile belirli antidepresan ilaçlardır.

• Maruz bırakma ve tepki önleme: Kişi, kaygı yaratan durumlarla adım adım ve planlı biçimde karşılaşır, ancak bu kez zorlantıyı yapmaz. Başlangıçta yükselen kaygının zamanla kendiliğinden azaldığını deneyimlemek, beynin döngüyü yeniden öğrenmesini sağlar. Çalışma her zaman kişinin hazır oluşuna göre, kolaydan zora doğru ilerler.
• Bilişsel yöntemler: Düşüncelere aşırı anlam yükleme, abartılı sorumluluk duygusu ve kesinlik ihtiyacı üzerinde çalışılır.
• İlaç tedavisi: Serotonin üzerinden etki eden antidepresanlar OKB'de etkilidir; ancak depresyon tedavisine göre genellikle daha yüksek dozlara ve daha uzun süreye ihtiyaç duyulur. Yanıtın görülmesi birkaç haftayı bulabilir.
• Birlikte tedavi: Orta ve ağır tablolarda terapi ve ilacın birlikte kullanılması en iyi sonucu verir.

Tedavinin ilk haftalarında kaygının bir süre artabileceğini bilmek önemlidir; çünkü yıllardır başvurduğunuz zorlantılardan vazgeçmek başlangıçta rahatsız edicidir. Bu artış tedavinin işe yaramadığını değil, beynin yeni bir şey öğrenmeye başladığını gösterir. Görüşmeler arasında yapılan ev çalışmaları, terapinin etkisini belirgin biçimde artırır; bu yüzden her adımı sizinle birlikte, uygulanabilir ve gerçekçi hedeflerle planlarız.

Kendinize ve yakınlarınıza yönelik öneriler

Takıntılı bir düşünceyle tartışmak, onu çürütmeye çalışmak ya da sürekli güvence aramak döngüyü besler. Düşüncenin geldiğini fark edip “bu OKB'nin sesi” diyerek ona yanıt vermeden günlük işlerinize dönmek, ilk başta zor olsa da zamanla kaygıyı azaltır. Yakınların ise güvence vermeyi ve zorlantılara katılmayı kademeli olarak azaltmaları önemlidir; bunu öfkeyle değil, tedavi planının bir parçası olarak ve kişiyle konuşarak yapmak gerekir.

Ne zaman beklemeden yardım almalı?

Zorlantılar günde saatlerinizi alıyor, işinizi ya da ilişkilerinizi sürdürmenizi engelliyorsa, yaşadığınız sıkıntı nedeniyle umutsuzluk ve yaşamaktan vazgeçme düşünceleri ortaya çıktıysa değerlendirmeyi ertelemeyin. Doğum sonrası dönemde bebeğe zarar verme korkusuyla ortaya çıkan takıntılar da hızla değerlendirilmesi gereken, iyi tedavi edilebilen durumlardır.